रसुवा ।
भवन ढल्दा केवल इँटा, ढुंगा र सिमेन्ट मात्र ढल्दैनन्। कहिलेकाहीँ त्यससँगै वर्षौंको मेहनत, पसिना, ऋण, भविष्यको योजना र एउटा परिवारको सपना पनि ढल्छ।
सिन्धुपाल्चोकको लिस्तीबाट व्यवसाय गर्ने सपना बोकेर रसुवाको नाकातर्फ पुगेका मुके शेर्पाको कथा यस्तै एउटा सपनाको कथा हो।
व्यवसाय गर्ने हुटहुटी थियो। पर्यटकको आवागमन बढिरहेको थियो। मानसरोवर जाने भारतीय तीर्थयात्रीदेखि तेस्रो मुलुकका पर्यटकसम्मलाई लक्षित गरेर केही नयाँ गर्ने सोच थियो। त्यसैअनुसार शेर्पाले रसुवा नाकामा आठ आना जग्गा किने। त्यही जग्गामा उनले एउटा भव्य भवन निर्माण गर्ने योजना बनाए। योजना सामान्य थिएन।
झण्डै ४० कोठाको भवन। प्रत्येक कोठामा एसी। एटेज बाथरुम। आधुनिक होटलका लागि आवश्यक संरचना। पाहुनालाई आरामदायी वातावरण दिने उद्देश्यले भवनको निर्माण र व्यवस्थापनमा कुनै कसर बाँकी राखिएन।
बैंकबाट ऋण लिएर उनले करिब पाँच करोड रुपैयाँ लगानी गरे।
पाँच करोड उनका लागि केवल एउटा अंक थिएन। त्यो उनको वर्षौंको परिश्रम थियो। बैंकको ऋण थियो। परिवारको भविष्य थियो। र सबैभन्दा ठूलो कुरा, आफ्नै खुट्टामा उभिएर केही गर्ने सपना थियो।
भवन बिस्तारै आकार लिँदै गयो। सपनाले मूर्त रूप लिन थाल्यो।
नयाँ होटल सञ्चालनमा आयो। आधुनिक कोठाहरू तयार भए। पर्यटक आउने, बस्ने र फेरि फर्किने अपेक्षासहित होटलको व्यवस्थापन सुरु भयो। मानसरोवर जाने यात्रुहरूका लागि रसुवाको नाका महत्वपूर्ण गन्तव्य भएकाले भविष्य राम्रो हुने विश्वास शेर्पाले गरेका थिए।
सायद उनले कल्पना गरेका थिए,  आज ऋण छ, भोलि होटल चल्छ।
आज लगानी छ, भोलि आम्दानी हुन्छ। आज मेहनत छ, भोलि परिवारको जीवन सहज हुन्छ।
तर प्रकृतिले उनका ती सबै हिसाब एकै झट्कामा उल्टाइदियो।

भदौ १० : सपना बगेको दिन

भदौ १० गते आएको बाढीका लागि शेर्पा तयार थिएनन्।
कुनै व्यवसायीलाई बजारको मन्दीको डर हुन्छ। कसैलाई बैंकको ब्याजको चिन्ता हुन्छ। कसैलाई पर्यटक नआउने चिन्ता हुन्छ।
तर शेर्पाले सामना गर्नुपरेको विपत्ति यी सबैभन्दा ठूलो थियो।
बाढी आयो।
निमेषभरमै उनले वर्षौं लगाएर बनाएको संरचना संकटमा पर्‍यो। भव्य भवन, आधुनिक होटल र त्यसमा राखिएका सामानहरू प्रकृतिको प्रहारसामु निरीह बने। अन्ततः त्यो संरचना माटोमा बिलायो।
इँटा, ढुंगा र सिमेन्ट मात्र माटोमा पुरिएनन्। त्यस भवनसँग जोडिएको एउटा व्यवसायीको भविष्य पनि पुरियो। मुके शेर्पाको सपना पनि त्यही माटोमुनि गयो।
पाँच करोड रुपैयाँको लगानी एकैपटक समाप्त हुनुको पीडा कस्तो हुन्छ, त्यो हिसाब गर्ने क्याल्कुलेटरले बताउन सक्दैन।
बैंकको ऋण तिर्न बाँकी छ। आम्दानी गर्ने आधार छैन। होटल छैन। भवन छैन। तर ऋणको कागज भने बाँकी छ।
बाढीले घर बगाउँदा एउटा परिवार घरविहीन हुन्छ। व्यवसाय बगाउँदा एउटा व्यवसायीको रोजीरोटी खोसिन्छ। तर ऋण लिएर बनाएको व्यवसाय बग्दा त्यसले मानिसलाई आर्थिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि भत्काउँछ।
शेर्पाको अवस्था अहिले त्यही छ।
‘अब के गर्ने ?’
विपत्तिपछि सबैभन्दा कठिन प्रश्न यही हो, अब के गर्ने ?
मुके शेर्पासँग पनि अहिले यही प्रश्न छ।
हिजोसम्म उनी होटल कसरी राम्रो बनाउने भन्ने सोच्थे। पर्यटक कसरी आकर्षित गर्ने, कोठा कसरी व्यवस्थित गर्ने, सेवा कसरी सुधार गर्ने भन्ने योजनामा हुन्थे। आज उनीसँग होटल छैन।
योजना छैन। व्यवसाय गर्ने आधार छैन।
तर बैंकको ऋण छ। उनको अनुहारमा अहिले पाँच करोडको क्षति मात्र देखिँदैन। एउटा अधुरो भविष्य देखिन्छ। ‘व्यवसाय गर्नकै लागि रसुवा आएँ,’ उनी भन्छन्, ‘अब के गर्ने भन्ने सोच्न पनि सकेको छैन।’
यो वाक्यमा एउटा व्यवसायीको मात्र निराशा छैन। विपत्तिपछि राज्यको साथ खोजिरहेको नागरिकको आवाज पनि छ।
शेर्पाको अपेक्षा ठूलो छैन।
उनी भन्छन्,  ‘राज्यले केही सहयोग गरे मात्र पनि मेरो सपनामा केही मल्हम लाग्थ्यो।’ कति गहिरो छ यो भनाइ।
उनले राज्यसँग आफ्नो पाँच करोड फिर्ता मागेका छैनन्। बाढीले पुरानो भवन फर्काइदेओस् भनेका छैनन्। उनले त केवल आफ्नो टुटेको सपनामा थोरै मल्हम लगाइदिन आग्रह गरेका छन् ।

ऋणको बोझ र भग्नावशेष

विपत्तिमा सबैभन्दा ठूलो समस्या पुनर्निर्माणको हुन्छ। तर निजी व्यवसायीका लागि पुनर्निर्माण केवल भौतिक संरचना बनाउनु मात्र होइन। पहिले जग्गा किन्नुपर्छ। त्यसपछि भवन बनाउनुपर्छ। त्यसपछि सामान किन्नुपर्छ। त्यसपछि व्यवसाय चलाउनुपर्छ।
र त्यसबीच बैंकको ऋण र ब्याज तिर्नुपर्छ। शेर्पाले यी सबै चरण पार गरिसकेका थिए। अब फेरि शून्यबाट सुरु गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
तर शून्यमा फर्कनु पनि सबैका लागि समान हुँदैन।
नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने मानिससँग सपना हुन्छ। शेर्पासँग भने सपना थियो, त्यसलाई पूरा गर्ने संरचना पनि थियो। अब त्यो संरचना छैन। त्यसैले उनको यात्रा शून्यबाट होइन, क्षतिग्रस्त अवस्थाबाट पुनः सुरु गर्नुपर्ने यात्रा बनेको छ।

बाढीले दिएको अर्को प्रश्न

मुके शेर्पाको कथा केवल एउटा होटल व्यवसायीको व्यक्तिगत दुःखको कथा होइन।
यसले विपद्पछिको पुनर्निर्माणमा निजी क्षेत्रको स्थानबारे पनि प्रश्न उठाउँछ। सीमावर्ती क्षेत्रमा व्यवसाय सञ्चालन गर्ने मानिसहरूले स्थानीय अर्थतन्त्र चलाउँछन्। होटल, यातायात, पसल, ढुवानी, पर्यटन यी सबै गतिविधिले सीमावर्ती क्षेत्रलाई जीवित राख्छन्।
पर्यटक आउँदा होटल चल्छ। होटल चल्दा रोजगारी सिर्जना हुन्छ। व्यवसाय चल्दा स्थानीय उत्पादनको बजार बढ्छ। यातायात चल्छ। राज्यले पनि कर र अन्य माध्यमबाट लाभ लिन्छ।
त्यसैले एउटा व्यवसायीको सम्पत्ति नष्ट हुनु उसको निजी क्षति मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रको क्षति पनि हो।
मुके शेर्पाको होटल ढल्दा एउटा भवन मात्र ढलेको छैन। त्यहाँ काम गर्ने मानिसको रोजगारी, स्थानीय बजारसँग जोडिएको कारोबार र सीमावर्ती पर्यटनको एउटा सम्भावना पनि कमजोर भएको छ।
माटोमुनि सपना, आँखामा अझै आशा
यति ठूलो क्षतिपछि पनि शेर्पाको कुरा सुन्दा लाग्छ, उनको सपना पूर्ण रूपमा मरेको छैन। माटोमुनि पुरिएको छ।